Hai Lần Trỗi Dậy

Hồi Ký của AH Bùi Đức Hợp



Chương 1: Trỗi dậy lần thứ nhất (1954-1975)

3. Con đường phía trước

Mùa thu 1969, tôi được bổ nhiệm Trưởng Ty công chánh kiêm Kiến Thiết kiêm Cấp Thủy tỉnh Long Khánh . Nơi làm việc của Trưởng Ty chiếm một phòng khá rộng, gồm bàn giấy , bàn tiếp tân và tủ sách kỹ thuật, trên tường treo gọn gàng những bản đồ thiết kế đô thị, hệ thống cấp và thoát nước . Mặt trước ty trông ra sân cột cờ và kho xưởng . Hông phải là nhà trưởng ty . Hông trái ăn thông với phòng làm việc của nhân viên . Mặt sau là cư xá nhân viên .
Tiếng gõ cửa, chú tùy phái lên tiếng :
- Trình ông Ty, có bác T muốn gặp .
- Mời bác vô .
Bác T là một thương gia, được nhiều người biết đến trong tỉnh . Bác trình tôi hồ sơ xin phép mở cây xăng tại Gia Liêu, QL 1, kèm theo 5000đ . Tôi cầm hồ sơ và trả lai  tiền . Hơi ngỡ ngàng, bác mở bópụ đưa thêm . Tôi từ tốn thưa :
- Là nhân viên chính phủ, tôi có nhiệm vụ giúp dân, giúp bác . Nếu hồ sơ bác hợp lệ, trong vòng một tuần ,bác sẽ nhận được giấy phép .
Tôi tiếp dân, giúp dân trong tinh thần công bộc, trong nhiệt tình của tuổi trẻ . Khi ra trường, tôi tư nhủ : “ Cần, kiệm, liêm, chính phải là kim chỉ nam cho mọi hoạt động “.
Mặc dầu bù dầu với công việc hành chánh, tôi cũng dành thì giờ nghiên cứu chuyên môn . Long Khánh là tỉnh có nhiều sỏi đỏ trải dài ba quận Định Quán, Kiệm Tân, Xuân Lộc . Tôi xuất bản cuốn Kỹ thuật làm đường sỏi đỏ, nhằm mục đích giúp sinh viên công chánh có tài liệu tham khảo .
Để mở rộng kiến thức, tôi xin tham dự khóa hội thảo về xa lộ A Ùchâu do Liên Hiệp Quốc bảo trợ . Khóa được tổ chức tại Băng Cốc thủ đo Thái Lan, từ tháng 8 – 9 /1970 . Nơi đây, tôi co ùdip làm quen với nhiều kỹ sư thuộc các nước Thái, Miến Điện, Ấn, Hồi .
Trải qua những ngày tháng khốn cùng, khi đạt chân tới miền Nam, nhất là thời gian sống tại khu ổ chuột Khánh Hội, tôi thông cảm sâu xa những nỗi bất hạnh của dân nghèo . Không nhà, vợ chồng con cái nấu nướng, ăn ngủ dưới mái tent che bên vệ đường, tắm nước phông ten, sử dụng cầu tiêu công cộng . Do đó, tôi quyết tâm cải tạo đời sống nhân viên .
Bắt đầu bằng chỉnh trang cư xá . Mỗi hộ đều được cấp vật liệu để tráng nền xi măng và làm cầu tiêu tự hoại . Sau đó , xây dựng một câu lạc bộ, lấy tên Quán Trúc . Khi bước vào cổng ty, quan khách thấy ngay chữ Quán Trúc màu xanh xinh đẹp trên nền tôn lạnh . Trong quán có quầy bán thức ăn, nước giải khát, với giá rẻ bằng 1/2 giá chợ ; bàn ping pong, sách báo v . v. Mọi người đều thướng thức tự do những trái cây như chuối, mít do đồng bào tặng  . Phía sau quán là phòng hớt tóc miễn phí dành cho nhân viên và gia đình .  Đầu tóc các em lúc nào cũng ngắn gọn. sạch sẽ, mọi người trông như trẻ lại, một cuộc sống mới thật sự bắt đầu .
Chiều mồng một Tết, hầu hết nhân viên tập trung tại nhà tôi . Bàn ghế, xa lông đều dẹp một bên,mói đủ cho họ ngồi bệt xuống sàn gạch vuông,lau chùibong loáng . Họ mổ dê, cừu và tự nấu những món nhậu ngon miệng . Có sẵn rượu whisky, họ chê là nhạt miệng, đòi uống đế .
- Dô ! dô !
- Mời ông Ty cạn với chúng em một ly .
Chúng tôi say sưa trong 3 ngày Tết. Họ thương yêu và quý mến tôi, tôi thương ho ỉnhư anh em trong một nhà . Ôâng cai Thu, chú tư Gie , và bao người khác nữa , chúng tôi sống chết bên nhau trong thời chiến, cũng như chia sẻ ngọt bùi trong  thời bình .
Dạo đó ,Ty công chánh được giao nhiệm vụ xây dựng đường Nông Thôn . Cơ giới công chánh đi đến đâu, vườn rẫy, nhà cửa mọc lên tới đó . Chỉ 1 giờ máy ủi D7 chạy bằng 100 súc dân phá rừng trồng trọt . Rẫy bắp vườn đo ãxanh um cả vùng Gia Kiệm, Dốc Mơ .Đồng bào cho buồng chuối, sọt ngô, nhân danh Quán Trúc tôi nhận ; còn tiền bạc, tôi nhất mực từ chối .
 Ngoài ra, tôi rất dở về vấn đề tiền bạc, có lần ông Tỉnh than với tôi :
- Tết đến, trong nhà chả có chai rượu nào !
- Để tôi bảo nhà thầu mang rượu đến .
Thấy tôi hăng say  hoat động xã hội, nhiều người hoài nghi :
- Chắc ông định ra ứng cử Dân Biểu ?
- Tôi là chuyên viên, tôi chỉ ước muốn phục vụ đất nước trong phạm vi nhỏ nhoi này .
Những ngày nghỉ cuối tuần, tôi thường ra vườn anh chị Ba Thạnh đọc sách . Vườn trồng đủ mọi thứ : cà phê, chôm chôm, sầu riêng, tiêu . Tính tình đôn hậu, thẳng thắn của người miền Nam rất phù hợp với tâm hồn ngay thẳng của tôi .  Chẳng bao lâu, chúng tôi trở thành anh em kết nghĩa . Anh chị đãi tôi những món ăn đặc biệt như thịt heo rừng luộc chấm mắm nêm, cà phê cứt chồn vói sầu riêng thay đường . Mỗi lần ra vườn, chị đều dặn tôi : “ Đang mùa sầu riêng, chú phải đội nón sắt, kẻo sầu riêng rơi lủng đầu. “, chị còn bắt các cháu gọi tôi bằng ông chú .
Ban ngày, ngả lưng trên ghế xếp, nghe chim hót,suối Gia Liêu đổ , tôi cảm thấy lòng mình lâng lâng . Ban đêm, tôi thích ngủ ngoài trời trên ghế bố có căng mùng . Nhìn sao lấp lánh trên trời qua kẽ lá sầu riêng, tôi nhớ lại những đêm không nhà .
Cũng trong thời gian tại Long Khánh, tôi lên cơn sốt rét ngã nước nặng, hậu quả của những ngày sống tại Bà Rá, Hớn Quản, nơi nổi tiếng là rừng thiêng nước độc . Thuốc tây chữa không khỏi .Chị Tám, vợ anh gác dan Báu, khuyên tôi uống thuốc gia truyền . Chị vò lá mãn cầu tươi , lấy nước cho tôi uống, mùi tanh nồng . Uống 3 lầnụ, tôi khỏi bệnh . Tụitôi rất thương gia đình anh Tám .Anh rất tận tụy trong công việc bảo vệ cơ sở, ngờ đâu anh là cán bô. nằm vùng . Nghe nói sau ngày 30/4, anh làm chức gì lớn lắm .
Sau năm 1975, cùng với cán bộ, tôi về công tác tại Ty cũ, gặp lại một số nhân viên cũ, chúng tôi tay bắt mặt mừng :
- Sao ông Ty không đi Mỹ ?
- Đi Mỹ Tho thì có, tôi cười .
Cơ sở còn nguyên vẹn, nhung thiếu bảo trì . Khi nhìn thấy Quán Trúc, tôi nhớ con tôi,  nhớ thời oanh liệt xa xưa, tôi gạt nước mắt .
Cán bộ cho biết : “ Tôi đãtham quan nhiều Ty, nhân viên cũ đều gọi Trưởng Ty cũ bằng anh, sao ở đây, ho ỉgọi anh bằng ông Ty .” Anh còn nói thêm : “ tôi tưởng chỉ miền Bắc mới có câu lạc bộ .”.
 

*   *   *
 

Thấm thoát tôi làm nghề công chánh đã 12 năm . Khi ra trường, tôi được bổ nhiệm làm Phó Ty công chánh Long An .tỉnh thuộc vùng Đồng Tháp Mười :
“Đồng Tháp Mười cò bay thẳng cánh ,
Nước Tháng Mười long lánh cá tôm .”
                                 {ca dao }
Tôiù đi thăm các công trường tại Bến Lức, Đức Hòa, Đức Huệ, Tân Trụ . Dứa Bến Lức nổi tiếng thơm ngọt, mỗi lần về Saigòn, tôi đều mua làm quàbiếu bạn bè .Tài xế riêng của Phó Ty là chú Ba Thơm, tin cẩn và trung thành . Sống lâu ở vùng này, chú thuộc đường đi nước bước, chú thường khuyên tôi : “Vùng này bất an , ông Phó không nên ở lâu . “
Tôi rất mến gia đình chú, coi như người thân thích .Khi tôi đổi đi Bình Long, chú gởi cháu Cận và chồng lên giúp việc . Trong lần trở về nước năm 1998, tôi ghé thăm gia đình chú, và giúp đỡ ít tiền bạc . Chú đã mất, thím nằm liệt giường . Sáng, con trai chú, vừa mở tiệm cà phê vườn ngay tại nhà, vừa lái xe cho ông Trưởng Ty mới . Lộc mượn xe Jeep Trưởng Ty chở tôi đi thăm các cơ sở và công trường cũ .
Chiều thứ bẩy nào cũng vậy, tôicó mặt tại công trường nới rộng QL 4 để hướng dẫn công nhân thi hành đúng theo chỉ thị của khu Bắc Công Chánh Nam phần . Cũng chiều thú bẩy, ông Trưởng Khu Nhiêu thường về thăm nhà tại Mỹ Tho , ông tỏ vẻ hài lòng về cách tổ chức công trường, nhất là cách xếp đạt biển báo . Ông liền đề nghị tôi đi làm Trường Ty công chánh tỉnh Phước Long . Đó là chuyện hi hữu, vì thông thường làm phó ít nhất 2 năm, thay vì 6 tháng như trường hợp tôi . Tôi là người đầu tiên trong khóa được đề cử chức vu. này .

*

 Phước Long là tỉnh mới lập, đèo heo hút gió, thiếu đủ mọi tiện nghi, tôi đi đễ có cơ hội thi thố khả năng của mình .
Nằm vùng ở Bà Rá gần ba tháng, tôi sưu tầm các dữ kiện từ Đồng Xoài đến Bù Đăng, Bù Đốp để chuẩn bị cho một chương trình kiến thiết tỉnh khá quy mô . Ông Phó Tỉnh Trưởng tổ chức một bữa tiệc tống cựu nghinh tân . Chờ hoài ! ! Ông Trưởng Ty cũ không chịu bàn giao, tôi trở về Saigòn tiếp kiến kỹ sư Dinh, Bộ Trưởng bộ Công Chánh và Giao Thông . Ông cho biết : “ Tỉnh Trưởng muốn giữ ông Tiềm, tôi sẽ kiếm ty khác cho ông . “

*

Sau đó, tôi được bổ nhiệm Trưởng Ty công chánh Bình Long kiêm Quản Đốc nhà máy điện, nhà máy nước . Bình Long là tỉnh mới đang trên đà phát triển . Cư xá nhân viên là những dãy nhà lụp sụp , kế cận văn phòng tạm của Ty . Khi dời Ty ra trụ sở mới, tôi huy động nhân viên chặt cây rừng, làm nhà trên khu đất trống, giáp bên trụ sở . Nhà cửa ngay hàng thẳng lối, nền tráng xi măng, mỗi nhà đều có cầu tiêu tự hoại . Việc xây dựng cư xá  hoàn toàn tự lực , không có ngân khoản nào tài trợ . Mắt môi nhân viên rạng rỡ . Một sinh lực mới đang đổ tràn trên họ . Niềm vui của họ là phần thưởng tinh thần vô giá trong bước đầu xây dưng sự nghiệp của tôi .
Nhà Trưởng Ty là một biệt thự nằm trên sườn đồi, trông xuống thung lũng trồng tiêu và cà phê . Ngày nghỉ, tôi mời bác Nghị, các bạn xưa của thầy  như cụ Chánh Hiên, Chánh Đoán ... lên trên này nghỉ mát, đi thăm đồn điền Quản Lợi .
Trong số các anh chị con bác tôi, tôi thương chị Thuận hơn cả, vóc dáng chị mảnh mai, ánh mắt nhân hậu . Anh mất đi ,chị tôi phải lo đàn con dại . Các cháu nay đã tới tuổi dựng vợ gả chồng, chị cần có căn nhà riêng . Tôi cảm thấy có bổn phận giúp chị thực hành ý định đó . Niềm vui của chị bắt đầu từ đây .
Từ khi đi làmỉ đến giờ, lúc nào tôi cũng nghĩ đến Lạc, mong cho cháu học thành tài . Trong truyện “ họa vô đơn chí “, Lạc đã viết : “ Chú tôi ra trường, vì đậu cao ông dược bổ nhiệm làm Phó Ty rồi Trưởng Ty . Vừa dễ thơ ũlà ông nghĩ tới tôi, ông nói giản dị, ông muốn thay Bố tôi lo cho tôi, nhưng tất cả đã chín mùi, tôi lên đường trong sự ưu phiền của chú tôi . . .”
Những năm đầu ở Bình Long, thật là thanh bình, có gió mát trăng xanh, tiếng hát câu hò trong thôn ấp . Đêm thứ bẩy, tôi có thể lái xe Jeep từ An Lộc về Saigòn, dừng chân tại quán nhậu Chơn Thành hoặc Bưng Bàng ăn tối .
Chẳng mấy chốc, chiến cuộc lan tràn . TámLới, Ba Nguờn, Cai Thanh và biết bao nhân viên đã cùng tôi chia xẻ những ngày tháng gian chuân tại các công trường biên giới .
Cống Tham Rớt QL 13 bị phá sập .
 Cầu đúc Cẩn Lê, 3 nhịp dài 38m nối liền tỉnh lỵ An Lộc với quận lỵ Lộc Ninh bị phá hoại . Cầu gẫy theo hình chữ V, đầu cầu vểnh lên khỏi mặt đường 1m . Đe ătái lập lưu thông cấp thời, chúng tôi kê chuồng heo cao 7m từ giữa lòng suối và dùng con đội để đưa sàn cầu về vi trí ban đầu . Sau đó, cầu Eiffel được ráp trên sàn cầu bêtông .
 Càng lao động, tôi càng phát huy sáng kiến . Chỉ nghiên cứu qua sách vở, chúng tôi hoàn tất một phi trường L 19 theo đúng tiêu chuẩn kỹ thuật của Nha Căn Cứ Hàng Không .
Trong thập niên 50, kỹ sư tương đối ít, kỹ sư Trưởng Ty lai càng ít hơn . Nhiều nhà giầu sang, có thế lực muốn gả con cho tôi, tôi khước từ khéo . Mục đích của tôilà tìm người vợ hiền, suốt đời chỉ biết hy sinh cho chồng để tôi có thì giờ lo việc xã hội . Nhà tôi, quê ở Thủ Đầu Một, Bình Dương, đã cam kết như vậy trong những búc thơ tình . Đám cưới được cử hành trước sự chứng kiến của bác Nghị .
Khát vọng hoc hỏi của tôi không ngừng . Tôi ao ước được đi tu nghiệp tại Mỹ, vì Mỹ là quốc gia co ùnền khoa học kỹ thuật tiến bộ nhất thế giới . Tôi muốn xem tận mắt phương pháp thi công đường trên nền đất yếu, cầu bêtông dự ứng lực, cầu cáp ,dường ngầm v . v . Liều lĩnh, tôi nộp đơn xin đi tu nghiệp Hoa Kỳ 6 tháng từ tháng1 –7 / 65 . Đi như vậy, không những mất chức Trưởng Ty mà nhiều người khác đang mong thế chỗ, mà còn nhiều bất trắc khi trở về .
Giữa năm 1964 , tôi về Saigòn học Anh văn ; tháng giêng năm 1965, tôi lên đường đi Mỹ.  Một tuần ở Thủ Đô để theo học khóa hướng dẫn, tôi sợ cái giá lạnh của miền Bắc, tuyết trắng xoá ngoài công viên, tuyết đen nhơ nhớp trong đường phố .
 Trên đường từ Washington DC về Louisiana, máy bay ngừng ở Chicago 3 giờ . Lợi dụng cơ hội quý báu, tôi đáp xe buýt xuống phố, thăm hồ Michigan để chứng kiến những tảng băng hà trôi lềnh bềnh trên mặt hồ, điều mà tôi đã học trong sách Địa Dư. Cảnh tượng thật là hùng vĩ, ngoài sức tưởng tượng ! Những tòa nhà biết đi nhấp nhô trên mặt hồ dạy sóng .
 Sáng tuyết rơi giá lạnh tại miền Bắc; chiều mưa rơi ấm áp khi phản lực cơ hạ cánh tại phi trường Baton Rouge, thủ phủ của bang Louisiana .
Ở Baton Rouge 1 tháng rồi đi New Orleans ,  tôi học nhiều điều bổ ích vì địa chất và thủy văn nơi đây cũng tương tự như đồng bằng sông Cửu Long, có điều tôi không thích là sự kỳ thị chủng tộc : người da đen buộc phải sử dụng cầu tiêu riêng, vào nhà hàng bằng cửa riêng dành cho người da mầu và chó .
Sau 2 tháng tu nghiệp tại Louisiana, tôi ngược lên miền Bắc, thời tiết luc bấy giờ tương đối dễ chịu . Nơi tôi trình diện là Nha Kiều Lộ của bang Iowa, đạt tại Ames một thi trấn nhỏ cách thủ phủ Des Moines chừng ơmột giờ lái xe . Ngay ngày đầu, phóng viên đến phỏng vấn và chup hình tôi để đăng báo.
Trong thời gian ở Iowa, tôi nhận tin vui :  Thúy chào đời ngày 31 / 3 / 1965 . Nhà tôi gởi ảnh Thúy cởi truồng, không quấn tã . Thấy vậy, bà chủnhà hỏi :
- Ở Việt Nam, con nít không mặc quần à ?
- Có chứ, cởi ra cho mát , tôi tỉnh bơ trả lời .
Sau Iowa, tôi đến tu nghiệp tại bang Indiana. Địa chất thủy văn tại Iowa và Indiana cũng tương tự như cao nguyên Nam Trung Phần nước ta .Kết thúc 6 tháng tu nghiệp bằng một khóa Hội Thảo về kỹ thuật truyền thông taị bang Wisconsin .
Khi về nước, tôi gặp quá nhiều rắc rối về động viên .Ông Đổng Lý hỏi tôi :
- Anh có muốn đi Ty không ?
- Dạ, có .
Không thấy tôi có những hành động tiếp theo,ông bèn ghi tên tôi với chức vụ “nguyên Trưởng Ty “ và gởi danh sách sang bộ Quốc Phòng .May nhờ quý nhân phù trợ, tôi được tạm hoãn dịch . Sau đó, tôi được bổ nhiệm Trưởng Ty công chánh Phước Tuy .

*

Bà Rịa là tỉnh cũ, các cơ sở hành chánh đều có sẵn . Tôi chỉ cần bổ sung thêm như mở câu lạc bộ , phòng hớt tóc v . v .
Ngay tháng đầu nhận chức, tôi được báo cáo : “Một nữ công nhân phù động công trường bị tử thương do hầm đất sụp . Quên đến nhà Hộ Sinh mừng Trúc ra đời ngày 23 / 8 / 1966, tôi vội đi Đất Đỏ lo lễ an táng và ủy lạo gia đình nạn nhân .
Từ biến cố trên, tôi càng quan tâm hơn tới điều kiện làm việc của công nhân . Các Giám Thị được ủy quyền cho nhân viên nghỉ ăn lương ,nếu thấy họ quá mệt mỏi trong khi thi hành công vụ . Tinh thần “ Mình vì mọi người, mọi người vì mình “ tạo một sinh khí mói đang bao trùm mọi hoạt động của Ty .
Ông Đội Khoan, Mười Hừng và biết bao nhân viên khác đã sát cánh bên tôi, làm bất kể ngày đêm để tái lập lưu thông trên QL 15, LT 23, HT 44 . Điển hình là tái lập lưu thông cầu Cỏ May trên QL 15 nối liền Bà Rịa – Vũng Tầu . Cầu bị phá sập nhịp giữa . Vì nước sông sâu và chảy siết, không thể làm giàn giaó theo phương pháp ráp lắp thông thường . Tôi quyết định ráp cầu Eiffel trên bờ, và đưa vào vị trí bằng cần cẩu trực thăng . Lưu thông gian đoạn không quá 3 ngày, kể làm sao cho hết những nỗi vui mừng của đồng bào .
Mặt khác, tôi cố gắng kết hợp một cách nhuần nhuyễn những kiến thức về chuyên môn cũng như về quản trị đã học hỏi tại nước ngoài vào hoàn cảnh trong nước như  rút ngắn cầu Bờ Đập ( hai bên là thủy triều ) ; sử dụng đá có cỡ hạt liên tục trong công tác làm đường vô cầu Rạch Hào v . v.
 

*   *   *
 

Ty sau cùng là ty Long Khánh . Sau 14 năm trời lặn lộn tại địa phương, đã đến lúc tôi trở về trung ương . Nơi đây, tôi sẽ có cái nhìn tổng quát về toàn ngành giao thông vận tải. Từ ý định đó, tôi xin dự khóa Hội Thảo về khả thi dự án do ngân hàng Phát Triển Á Châu ( ADB ) bảo trợ . Khóa được tổ chức tại Manilla ,thủ đô Phi và Tokyo, thủ đô Nhật, từ 3 / 1 – 12 / 3 / 1974 . Khóa giúp tôi hiểu thế nào là kinh tế vĩ mô và vi mô, nhất là môn kinh toán học mà tôi hằng khao khát .
Khi về Tổng Cuộc Kiều Lộ, tôi được đề cử  Phụ Tá Giám Đốc nha Kế Hoạch kiêm Trưởng Phần Vụ Kế Hoạch .Tôi đích thân hướng dẫn nhân viên những kỹ thuật mới như cách đếm xe, kiểm kê cầu đường, phỏng vấn “ đi và đến “ . Họ thích thú trong nhiệm vụ mới, vừa được thực tập tại hiện trường, vừa được tham quan những thắng cảnh của đất nước . Niềm vui và hy vọng lóe lên trong mỗi chặng đường tôi bước, mộng ước tôi còn bay xa hơn nữa .
Để truyền bá những kiến thức, tôi tiếp tục viết nhiều sách như phương pháp kiểm kê cầu đường, tính cách khả thi dự án LT 50  v . v .Tôi miệt mài nghiên cứu cho đến ngày miền Nam sup đổ . Ngạch trật sau cùng của tôi là Kỹ Sư Công Chánh Đặc Hạng vói 15 huy chương danh dự, tôi lên trật mau hơn so với các bạn đồng khóa .
Đêm 30 tháng 4, bên ngọn nến bập bùng trong phòng tắm đóng kín, tôi đốt từng giấy khen ,từng bằng tưởng lệ, từng huy chương . Mỗi lần ngọn lửa bùng lên, tim tôi thắt lại .Cả sự nghiệp là đây ! ! ! Tiếng thở dài não nùng từ phòng ngủ vọng đến khiến ruột gan tôi càng tan nát . Chẳng mấy chốc công danh sự nghiệp tan như  khói đen bay lơ lửng trên trần nhà .



Xem tiếp