Chữ Việt có dấu trong điện thư và trang lưới
Nguyễn Sĩ-Tuất

Bài này chia làm hai phần, phần một trình bầy cách đọc và viết dấu Việt. Phần hai là phụ, không cần thiết, dành cho các bạn nào dư thì giờ muốn đọc thêm cho vui.

PHẦN MỘT. ÐỌC VÀ VIẾT UNICODE VỚI DẤU VIỆT.

1. Cách đọc dấu Việt viết theo mã unicode.

Muốn đọc trang lưới, hay điện thư, viết bằng fonts arial, courier, times new roman, verdana, tahoma, có khả năng hỗ trợ dấu Việt, gọi tắt dưới đây là unicode fonts, thì máy người đọc không cần có fonts Việt VNI, VPS, VNKeys,...mà chỉ cần có một số fonts của Windows vừa nói thôi. Một số các trang lưới Việt ngữ hiện nay đã viết bằng loại unicode fonts này. Khi đã đọc đưọc trang trên mạng lưới, thì có rất nhiều cơ may bạn sẽ đọc được điện thư vì thông thường e-mail và web browser có cùng một lập trình.

1.1. Thế các fonts trong Windows hỗ trợ cho dấu Việt vừa nói lấy ở đâu ra ?
Xin thưa, lấy miễn phí từ trang nhà của Microsoft, và cài vào trong máy của bạn, những fonts arial, courier,... Ðịa chỉ như sau: http://www.microsoft.com/typography/fontpack/

1.2. Rồi sao nữa ?
Thì bạn cứ "tà tà" đóng máy lại, xong gọi trở lại trang lưới hay điện thư muốn đọc, và cứ "thong thả" thưởng thức thôi. Trường hợp không được, xin lên menu, mở view, chọn Encoding – Unicode (UTF-8) hoặc user defined, hoặc Western European (vì tùy bạn setup khi đọc Internet hay điện thư, nên có khi phải chọn như vậy). Nếu vẫn không đọc được (trường hợp này rất hiếm) thì... xin lập lại câu của kimle trong http://kimle.net/unicode/unicodemail.htm: "Xin bạn đừng buồn”..vì unicode còn trong giai đọan phát triển, và có nhiều phần cứng và phần mềm của máy chúng ta vẫn chưa thích ứng với nhau.

1.3. Nếu làm đúng như thế thì kết quả ra sao ?
Xin thưa, trên 90% có kết quả tốt. Số còn lại, do mỗi máy mỗi khác, nên thỉnh thoảng có sự trục trặc, lúc đọc được, lúc không. Tuy nhiên, giống như mọi khoa học còn trong giai đoạn phát triển, hi vọng nhũng sơ sót ban đầu sẽ được giải quyết trong tương lai gần.

2. Cách viết dấu Việt theo mã unicode.

2.1 Keyboard driver.
Khác với đọc, muốn viết dấu Việt, ngoài các fonts hỗ trợ cho dấu Việt của Windows (arial, courier...) máy để viết cần có nhu liệu (chương trình) để gõ dấu, gọi là keyboard driver. Thông dụng là VPS software có thể download từ http://vps.org, nhưng cũng có thể dùng software khác, như VietKey,... Bài này dùng VPS để viết dấu Việt. Tùy mail server của bạn là yahoo mail (hoặc hotmail) hay một nhà cung cấp khác (như rcn, earthlink, msn...) cách viết sẽ hơi khác, tuy nguyên tắc vẫn giống nhau: Trước hết phải chạy chương trình tiếng Việt (thí dụ VPS), chọn mã unicode để viết, sau đó gõ message (dùng font arial, Times, Tahoma, Verdana... với cách đánh dấu giống như nhu liệu Việt - thí dụ VPS), rồi “gửi”.

2.2. Trường hợp dùng Outlook Express.
ISP thường chấp nhận Rich Text (HTML) nên giản dị nhất là dùng format này (HTML).
a. Chạy VPS (hay một nhu liệu khác tương tự). Chọn Unicode của bảng Kỹ Thuật. Muốn có sự lựa chọn này, cần bấm trước hết VPS icon, sau đó right click lên icon này (có máy khi chạy VPS sẽ có một icon thứ nhì của VPS hiện ra, và bạn chỉ cần bấm vào icon thứ nhì này).
b. Chọn "New Message" (hay "Reply").
c. Dùng format Rich Text (HTML), sau đó chọn arial (hoặc Times New roman, Verdana, Courier, Tahoma)
d. Gõ điện thư với dấu Việt theo quy tắc của VPS (hay một nhu liệu tương tự), xong rồi bấm “Send”
e. Lúc đó sẽ hiện ra một sub-menu, phải chọn : ”Send as is” (chỉ chọn “send as unicode” nếu dùng format "plain text")

2.3. Trường hợp Yahoo mail.
Yahoo cung cấp dịch vụ điện thư miễn phí trên Internet rất phổ biến hiện nay.
a. Giống (a) ở trên 2.2. Chọn View- Encoding- Unicode (UTF-8)
b. Chọn "Compose" hoặc "Reply"
c. Dùng format HTML. Yahoo mail cũ: muốn biết đang có HTML thì đọc dưới hàng chử Cc nếu có câu "Switch to Plain Text" (stpt) thì đúng là đang ở dạng HTML. Nếu có hàng chữ "Add Color and Graphics" thì không và phải bấm vào đó để có hàng chữ vừa nói (stpt). Yahoo mail mới đây đổi hình thức một chút: ngay cạnh chữ Compose hay Reply, có chữ Plain và Color and Graphics, chữ nào mầu đen và không gạch dưới là dạng đã được chọn, còn bấm vào chữ mầu xanh và gạch dưới sẽ chuyển qua format đó. Như vậy, theo Yahoo mới, nếu thấy Color and Graphics mầu đen, là có thể viết unicode được.
d. Giống như (d) ở trên 2.2.
e. Không phải lựa chọn gì thêm vì không có thêm sub-menu gì hết.

Ghi chú.

Nếu viết unicode bằng những fonts của Windows như Arial, Times New Roman, Courier, Tahoma, Verdana (supporting unicode fonts, có sãn trong WinME, 2000, XP), thì người đọc, nếu có Windows sau 98 - nhưng không cần có fonts Việt - sẽ đọc được.
VPS chỉ dùng để cung cấp keyboard driver cho Unicode. Có keyboard driver khác cũng viết đươc unicode nhưng không tiện bằng VPS.
Nếu bấm vào icon shortcut của VPS để chạy VPS software thì có khi không thấy hiện ra bảng "Sửa Bảng Mã" để mình chọn Unicode. Phải kiếm icon thứ nhì có nền mầu xanh đậm hơn, và bấm vào đó, mới có bảng dùng để "điều chỉnh", "hoán chuyển", "tốc ký", "kỹ thuật". Bấm "Kỹ thuật" sẽ cho mình chọn Unicode, VPS, v..v.. Phải chọn Unicode. Trường hợp không thấy icon thứ nhì thì bấm-phải vào icon duy nhất sẽ có bảng "Sửa Bảng Mã".

 Những nguyên tắc trên đây có thể áp dụng khi viết trang lưới.

Ðối với điện thư, nên dùng dạng HTML để viết dù dùng web-based mail provider hay dùng Outlook Express.
Mã Unicode dùng cho Windows, nên viết theo mã unicode chưa chắc các máy không dùng Windows
đọc được. Trường hợp này dùng Power Point để viết và save theo dạng .gif như trong website http://users.rcn.com/buikhnst đã phân tích, thì ngay cả máy chỉ có Win95 hay cũ hơn, và những máy trong network khôg có fonts Việt hay unicode, và cả những máy Apple klhông dùng Windows, cũng vẫn đọc được.

PHẦN HAI (PHỤ).

Lời nói đầu.

Viêc viết tiếng Việt không dấu đã làm đề tài cho rất nhiều chuyện tiếu lâm. Nếu thi sĩ làm thơ hay hoặc một nhà văn viết văn giỏi nhưng lại không viết những chữ “đ” và không đánh dấu thì người đọc chẳng những không thưởng thức được thơ hay, văn giỏi, mà lại còn có cảm tưởng là những bài này không có giá trị đứng đắn.

Nhưng thiệt hại nhất, và không đáng cười, là việc viết không dấu ‘ ` ? ~ ., thiếu đ, ă, â, ê, ô, ư, ơ, đã làm lượng chữ Việt, vốn dĩ đã nghèo nàn, nay lại còn bị xén bớt đi, may ra chỉ còn 10% so với lượng chữ Việt có dấu, và chỉ còn 1%, 2% so với ngữ vựng Anh, Pháp ! Một số nhà khảo cứu đã cho rằng ngôn ngữ có quan hệ mật thiết tới sự phát triển của một dân tộc. Vì vậy, trao đổi ý kiến qua điện thư và truy cập trên mạng lưới cần có dấu trên những chữ viết để ngôn ngữ Việt, trước hết không nghèo đi, sau nữa nhờ trao đổi được cải thiện nhanh chóng trong hệ thống tin học, mỗi ngày sẽ phong phú hơn. Những trang lưới ngày nay phần lớn đã đọc được dễ dàng, chỉ còn điện thư dùng dấu Việt chưa được phổ cập. Lý do là khi dùng unicode fonts cần theo một số bước thứ tự. Mục đích của Phần Một trên đây là trình bày các bước ấy.

Nhu-liệu giúp viết dấu Việt.

Nhờ công sức của một số các thảo chương viên gốc Việt có tài năng và chí lớn, ngay từ cuối thập niên 80, đã có những chương trình tiếng Việt được soạn thảo giúp cho chúng ta một phương tiện quí báu để trao đổi ý kiến. Một số các công trình này được cho không, nói lên tính bất vụ lợi và hoài bão đáng khen ngợi của các tác giả đi tiên phong trong việc giữ gìn tiếng Việt trên mạng lưới và thông tin qua điện thư. Chỉ tiếc rằng nhu liệu điều hành các máy điện toán tới cuối năm 1999 vẫn không hỗ trợ cho những fonts Việt đã được sáng tạo. Vì vậy, người sử dụng dấu Việt trong điện thư đã gặp khó khăn không ít, như thỉnh thoảng viết hoặc đọc không ra, thậm chí có khi máy còn bị rối loạn, phải thay thế phần mềm. Kể từ Win2000, Windows mới có sẵn fonts hỗ trợ cho tiếng Việt đúng như báo chí đã phỏng vấn Microsoft trước đây, nhưng các sách kèm với Windows lại không nói rõ ra nên người dùng chỉ biết mò hoặc may mắn được đọc những trang lưới viết về vấn đề này như trang lưới của chuyên viên KimLe, .... Win 95 và Win 98 vẫn có thể có những fonts Arial, Verdana. Tahoma, Times New Roman, Courier, nếu download từ trang nhà của Microsoft miễn phí.
Unicode và dấu Việt.

Microsoft bắt đầu có một số fonts hỗ trợ cho dấu Việt từ năm 2000 nhưng lại không phổ biến thành thử chỉ có một số các lập trình viên biết thôi. Những Windows kể từ 98 updated trở về sau như WinMe..., đều có sẵn những fonts này rồi: Arial, Courier, Times New Roman, Verdana, Tahoma. Với những fonts này, bạn rất dễ dàng đọc những trang lưới viết bằng unicode. Nếu muốn viết dấu Việt, bạn chỉ cần có thêm một keyboard driver như VPS chẳng hạn. Ðây là một khúc quanh quan trọng trong việc phổ biến thông tin bằng tiếng Việt có dấu. Trước đây, bạn phải có đúng fonts của người viết, bạn mới có thể đọc được bài, hay ít nhất bạn cũng phải có một nhu liệu cài trong máy có khả năng hoán chuyển từ fonts của bài viết qua fonts của bạn có sẵn trong máy.

Mặc dầu chưa hoàn hảo, phương pháp dùng unicode đã cho phép một số lớn trang lưới được phổ cập trong đại chúng. Hi vọng là với những tiến bộ mới, unicode càng ngày càng được sử dụng rộng rãi để mọi người có thể trao đổi tin tức dễ dàng, va qua đó, tiếng Việt trở nên phong phú hơn, và một cách gián tiếp, thúc đẩy sự phát triển của dân tộc.

THAM KHẢO

1. http://www.unicode.org
2. http://www.nonsong.org/Unicode/unicode_faqs.html
3. http://www.geocities.com/hon_viet/Cachdung_Unicode.htm
4. http://kimle.net/unicode/aboutunicode.htm
5. http://www.microsoft.com/typography/web/embedding/
6. http://kimle.net/unicode/
7. http://www.vps.org
8. http://www.ccss.de/slovo/unifonts.htm
9. http://www.trichlor.org/
10. http://www.vietkey.com/unicode/index.htm
11. http://www.geocities.com/hon_viet/C...g_Unicode_2.htm
12. http://www.bdqvn.org/documents/TiengVietvaUnicode_V2.doc